Cezerî

Hayatı ve çalışma çevresi

Tam adı Bedîüzzamân Ebü’l-İzz İsmâil bin er-Rezzâz el-Cezerî’dir. XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın başlarında yaşadı. Hayatına ilişkin bilgiler esas olarak kendi kitabının girişinden gelir. Âmid’de, bugünkü Diyarbakır’da Artuklu hanedanının himayesinde çalıştı.

Mekanik kitabı

Kitâb fî Maʿrifeti’l-Hiyeli’l-Hendesiyye adıyla bilinen eserini Artuklu hükümdarı Nâsırüddin Mahmud’un isteği üzerine hazırladı. TDV maddesi tamamlanışını 1205’e tarihlendirir. Altı ana bölümde toplam elli düzenek açıklanır; metne ayrıntılı çizimler eşlik eder.

Düzenekleri ve yöntemi

Su ve kandil saatleri, el yıkama kapları, çeşmeler, otomatik müzik düzenekleri ve su kaldırma makineleri başlıca konulardır. Parçaların hazırlanışı, birleştirilmesi ve çalışma biçimi ayrı aşamalarla anlatılır. Bu yaklaşım kitabı mekanik tasarım tarihi açısından değerli kılar.

Tarihî önemi

Cezerî’nin önemi, mekanik bilgiyi uygulanabilir örnekler ve teknik çizimlerle aktarmasındadır. Otomatları modern robotlarla birebir eşitlemek veya bütün mekanik buluşların ilk mucidi saymak doğru değildir. Kesin doğum ve ölüm tarihleri bilinmediğinden tarih alanları boş bırakılmıştır.

Kaynaklar

• TDV İslâm Ansiklopedisi